Waarom het logisch is dat het toeslagensysteem faalt

3 DENKFOUTEN OVER DE RATIONELE MENS

“De politiek had er goed aan gedaan wat meer gedragswetenschappers te raadplegen bij het ontwerpen van het toeslagenstelsel.” De Volkskrant vatte het onderzoek van de overheid treffend samen in het artikel: Toeslagensysteem zit psychologisch krakkemikkig in elkaar.

Iedereen die weleens Toeslagen heeft aangevraagd kan dit beamen. Weet jij hoeveel je inkomen volgend jaar is? En het verzamelinkomen van je huishouden? Tel je daar je vakantiegeld wel of niet bij op? En als je een nieuwe baan hebt, dan is het toch het eerste wat je denkt: “Ik moet het de Belastingdienst laten weten”? Niet? Je bent niet de enige. Het toeslagenstelsel gaat ervan uit dat aanvragers zelf –op tijd– toeslagen aanvragen en veranderingen in hun gezins-, woon- of inkomenssituatie doorgeven. Getrouwd? Natuurlijk, krijgt de Belastingdienst een uitnodiging.

De rationele mens

“Het huidige systeem gaat onterecht uit van de rationele mens en sluit niet aan bij de praktijk.” concludeert de overheid ook zelf (IBO* rapport). Een heftige conclusie aangezien 5 miljoen huishoudens in Nederland maar liefst 7,5 miljoen toeslagen ontvangen (voor een bedrag van 13 miljard). Waar gaat het mis; welke denkfouten zitten er in het systeem?

DENKFOUT

“MENSEN KOMEN WEL IN ACTIE ALS HET NODIG IS.” 

Helaas, we komen het liefst helemaal niet in actie. Onze zorgverzekering laten we het liefst gewoon zoals we die altijd hebben, ook al weten we rationeel dat overstappen waarschijnlijk geld op kan leveren (zie ook de blog ‘Ben jij al overgestapt?’). Vooral wanneer we de materie complex vinden, nemen we een afwachtende houding aan. Toeslagen gaat dus onterecht uit van de rationele mens, die enkel beslissingen in eigen voordeel maakt.

DENKFOUT

MENSEN WETEN WAT HUN INKOMEN IS. 

“Het belastbaar inkomen in box 1 is de som van onder andere het loon-, uitkerings-, en winstinkomen en het eigenwoningforfait verminderd met aftrekposten zoals de hypotheekrenteaftrek, persoonsgebonden aftrekposten, zelfstandigenaftrek, reisaftrek en aftrek voor de premie van een lijfrente.” 

En dan is dit nog maar een deel van de definitie van het begrip ‘inkomen’. Mensen blijken in feite niet te weten waar hun inkomen uit bestaat. Laat staan dat ze realiseren dat hun inkomen ook afhankelijk is van het vermogen en de samenstelling van je huishouden. Met het maandelijkse bedrag op je loonstrook ben je er dus nog lang niet. Hieruit blijkt opnieuw dat mensen niet zo rationeel zijn, terwijl het toeslagensysteem daar wel op gebaseerd is.

 

DENKFOUT

MENSEN HOUDEN ER REKENING MEE DAT ZE GELD

MOETEN TERUGBETALEN.

Pas als achteraf de aangifte over dat jaar gedaan is, wordt duidelijk wat nu exact het bedrag is waar je recht op had. Ieder jaar worden er 2,3 miljoen ‘terugvorderingsbeschikkingen’ bij definitieve toekenning verstuurd, het merendeel onder de €500. En ook al ‘had je het kunnen weten’, het voelt toch als een boete van die altijd populaire Belastingdienst. Vooral wanneer de aanvraag voor toeslagen eerder werd goedgekeurd door een autoriteit als de Belastingdienst, ontstaat de kans dat mensen aannemen dat het bedrag van de toeslag correct is. Op een onbewust niveau kan een autoriteit een grote invloed hebben op ons gedrag: we gaan min of meer achterover leunen en leggen de verantwoordelijkheid bij de autoriteit. Terwijl dit ons achteraf letterlijk duur komt te staan…

Voor bijna 30% gaat het om een hoger, tot zeer hoog, bedrag dat terugbetaald moet worden. En ja, dat geld kwam op je lopende rekening en is dus al uitgegeven. Toeslagen vraagt veel van onze zelfbeheersing. Vooral wanneer we krap bij kas zitten, loopt ons brein over. We zijn letterlijk niet meer in staat om verstandige beslissingen te nemen, daar waar we al beperkt rationeel bleken.

De overheid is ook doordrongen van het feit dat dit systeem niet functioneert. Helaas zijn uit dit eerste onderzoek nog geen alternatieve scenario’s naar voren gekomen die wél werken. “Er is nog geen variant gevonden die alles oplost en iedere variant heeft een prijs.” Later dit jaar verschijnt het tweede deel van het onderzoek, waarbij ook gekeken is naar oplossingen buiten het huidige systeem.

Hoe trigger je opening van de blauwe envelop?

Bekijk hier de MOOC voor de Belastingdienst

 

*https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/11/11/aanbiedingsbrief-deelrapport-1-ibo-toeslagen
Op 23 januari jl. gepresenteerd aan het gedragsnetwerk van de Nederlandse overheid (BIN NL).

Auteur: Liza Luesink, Founder Duwtje & Strategy Director

× Stel hier je vraag!