Is dit waarom we 1,5 meter afstand houden steeds moeilijker vinden?

Of je het nou in het nieuws hebt meegekregen, of aan den lijve ervaart in je eigen sociale omgeving: mensen hebben steeds meer moeite om zich aan de coronamaatregelen te houden, vooral de 1,5 meter afstand. We zijn coronamoe. Het verboden fruit lokt! En hoewel we de langverwachte versoepelingen hebben gekregen, is dat niet voor iedereen genoeg. We willen meer, we doen meer en gaan zelfs in discussie met wetenschappers over de effectiviteit van maatregelen. How did that happen?!

Er zit natuurlijk een groot verschil tussen je uitspreken over coronamoeheid en je ook daadwerkelijk niet meer aan de afstandsregels houden. De meeste mensen doen natuurlijk nog gewoon hun best, maar er zijn ook mensen die dit niet doen en het zelfs prima vinden om hiervan foto’s publiekelijk op sociale media te plaatsen. Waarom? Op die vraag kreeg ik van iemand, die een foto plaatste met een groep van 25 mensen zonder afstand tot elkaar, de volgende reactie:

 

 

“We zijn een hechte vriendengroep en hebben ons streng aan de regels gehouden de laatste weken. Bij deze ontmoeting hebben we afgesproken dat we elkaar de hand niet zouden schudden en bij symptomen af zouden zeggen. Aan die 1,5 meter hebben we ons inderdaad niet gehouden”

- Anoniem

Het lijkt er dus haast op dat we het voor onszelf goed praten als we tóch iemand knuffelen of die 1,5 meter even vergeten. We noemen dit ook wel ‘Moral licensing’, of ‘self licensing’. Wanneer we vinden dat we iets goeds hebben gedaan, kennen we onszelf het recht toe om ook wat meer te ‘zondigen’. En dat doen we niet alleen nu, maar ook op andere onderwerpen zoals duurzaamheid of gezondheid. “Ik eet geen vlees, dus die ene keer vliegen in het jaar is niet zo erg”, of “Ik heb de hele week gezond gegeten, dus bij de borrel mag ik los!”. Zelfs nadenken over een goed voornemen, blijkt er al voor te kunnen zorgen dat je jezelf toestemming geeft om iets minder goed bezig te zijn. Ons zelfbeeld krijgt op dat moment immers een boost, waardoor schaamte of schuldgevoelens naar de achtergrond verdwijnen.

Uit verschillende onderzoeken blijkt dan ook dat het prijzen van goed gedrag soms een averechts effect kan hebben en mensen juist egoïstischer worden. Het terugval effect op het uiteindelijk doel dat je wil bereiken lijkt tussen de 10 en 60% te liggen. Is het dan nog wel zo effectief, in deze fase van de pandemie, dat Rutte ons prijst voor het feit dat we ons zo netjes aan de maatregelen houden?

Eerder werd natuurlijk ook geconcludeerd, dat de beschrijvende sociale norm benadrukken “Bijna iedereen houdt zich aan de maatregelen” effectiever is dan de negatieve sociale norm “Ik zie nog steeds mensen in groepjes in het park!”. In de meeste situaties is dat ook zo. Maar misschien is onze houding en mening dusdanig veranderd, dat inzetten op deze positieve norm niet langer effectief is. Is ons zelfbeeld een grotere rol gaan spelen? De corona gedragsunit zal hier binnenkort vast meer inzicht in hebben, door hun vele onderzoeken naar gedrag. Wat zijn op dit moment de belangrijkste gedragsbepalende factoren?

WAT KAN ER ANDERS?

Nu we weten dat jezelf prijzen, of geprezen worden, voor goed gedrag een averechts effect kan hebben om iets vol te houden. Wat kan er dan anders? Natuurlijk is moral licensing niet de enige factor die ons gedrag bepaald, ook de afgenomen risicoperceptie door lage cijfers van ziekenhuisopnames speelt bijvoorbeeld mee. Maar misschien kunnen we (of Rutte ;) eens beginnen met het volgende idee:

Is het wellicht effectief dat we minder nadruk leggen het solidaire en morele aspect van ‘wat is goed’ en ‘wat is fout’ als het gaat om afstand houden? Ondertussen weten we immers wel dat 1,5 meter de regel is. Hoe zou het zijn als we vooral goed kijken naar de fysieke omgeving, met vriendelijke reminders op plekken waar dat echt nodig is? Dat brengt waarschijnlijk minder weerstand met zich mee, minder focus op ons zelfbeeld en uiteindelijk dus minder ‘moral licensing’.

Geschreven door Duwtje gedragsonderzoeker MSc. Aranka Sinnema
Vragen of ideeën? Stuur een mailtje!
aranka@duwtje.com

BRONNEN

Dütschke, E., Frondel, M., Schleich, J., & Vance, C. (2018). Moral Licensing—Another Source of Rebound?. Frontiers in Energy Research, 6, 38.

Fishbach, A., & Dhar, R. (2005). Goals as excuses or guides: The liberating effect of perceived goal progress on choice. Journal of Consumer Research, 32(3), 370-377.

Kouchaki, M., & Jami, A. (2018). Everything we do, you do: The licensing effect of prosocial marketing messages on consumer behavior. Management Science, 64(1), 102-111.